מאמע־לשון: שפראך, ווערטער און שרייבן

הקדמה

א גוטן מאנטאג, טייערע לייענער!

דער היינטיגער נומער האט א טעמע וואס מיר אלע טראגן מיט זיך יעדן טאג, אפילו ווען מיר שווייגן: די שפראך. ווי רעדט מען, ווי שרייבט מען, פון וואנעט קומען אונזערע ווערטער, און וואס טוט מען ווען עס פעלט א ווארט?

מיר הייבן אן מיט „ונבנתה העיר“, וואס פירט אונז אויף א שפאציר דורך דער געשיכטע פון אידיש אין אמעריקא: פון די אימיגראנטן פארן שופט, דורך דעם אידישן טעאטער און ראדיא, ביז יאסעלע ראזנבלאט'ס באזוך ביי טשארלי טשאפלין. „לאשיצער“, א לינגוויסט, ווייזט וואס א וויסנשאפטלער זעט אין דער שפראך פון קאווע שטיבל – ביז צו דעם פלאץ פונעם ווערטל „צו“ – און דער עולם פרעגט אים אויס.

„זאלצוואסער“ דערציילט ווי עס זעט אויס ווען א שרייבער האט נישט וואס צו שרייבן, און ווי ער פארט זוכן א מעשה ביי א געז סטעישן. „לבונה זכה“ בלעטערט אין די פארגעלטע בלעטער פון „קול מחזיקי הדת“, און „ליטוואק פון בודאפעסט“ פרעגט פארוואס עס איז דא ביי אונז אזוי ווייניג פיקציע.

אינמיטן נומער קריגט מען זיך: איז אידיש א דייטש וואס אידן האבן בכוונה איבערגעמאכט, אדער איז זי געוואקסן פון זיך אליין? און צום סוף לערנט אונז „שאץ מאץ“ די שטום שפראך פון שול, וואס יעדער קען און קיינער האט קיינמאל נישט געלערנט. דערצו: פערל פון די ארכיוון, „היינט מיט . . . יאר צוריק“ (דריי פינטלעך, און א מעק פון 2004), און די תגובה פון דער וואך.

אלע שטיקער זענען אויסגעקליבן פון די ארכיוון און מגיה געווען לויט די כללים פון אויסלייג און גראמאטיק. דער טעקסט איז געבליבן ווי די שרייבער האבן אים געשריבן, אויסער די תיקונים וואס די כללים פאדערן; וואו מיר האבן עפעס אויסגעלאזט, שטייט [פארקירצט]. גוט לייענען!